In opdracht van Waternet heeft Sweco Nederland B.V. een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd naar een plangebied te Nieuwersluis, gemeente Stichtse Vecht, in het kader van werkzaamheden aan een sluis. In dit stadium van het project is nog niet exact bekend welke werkzaamheden hier zullen plaatsvinden. Onderhavig onderzoek is uitgevoerd voor het geval dat de werkzaamheden de vrijstellingsgrenzen voor archeologisch onderzoek zullen overschrijden, om vertraging in een later projectstadium te voorkomen. De vrijstellingsgrenzen ter plekke bedragen 25 m2 en 0,3 m -mv, volgens het geactualiseerde archeologische beleid van de gemeente Stichtse Vecht uit 2022. Minimaal zullen herstelwerkzaamheden plaatsvinden aan het voegwerk, metselwerk, en houtwerk van de sluis; zal één set sluisdeuren vervangen worden; zal een aantal meerpalen geplaatst worden; en zal baggerwerk plaatsvinden in en rondom de sluis. Deze werkzaamheden zullen slechts zeer beperkte bodemverstoring met zich meebrengen, waarbij de vrijstellingsgrenzen niet overschreden zullen worden. Afhankelijk van de staat van de sluis, kades, en damwanden kunnen uitgebreidere werkzaamheden benodigd zijn. Deze kunnen bestaan uit het vervangen van de damwanden; het vervangen van metselwerk en houtwerk; het vervangen van beide sets sluisdeuren in plaats van slechts één set; en/of het droogleggen van de sluis, indien dit nodig is voor andere werkzaamheden, waarvoor extra damwanden geplaatst zullen moeten worden. Bij deze werkzaamheden kunnen de vrijstellingsgrenzen overschreden worden; voor het vervangen van metselwerk en houtwerk zouden bijvoorbeeld gaafwerkzaamheden achter de kade nodig zijn tot 1 – 2 m diepte, over een oppervlakte van maximaal 120 m2. De strenge vrijstellingsgrenzen voor het plangebied komen voort uit de hoge archeologische verwachting voor het gebied. Volgens de gemeentelijke beleidsdocumenten ligt het plangebied in een zone van hoge archeologische verwachting voor waarden gerelateerd aan de historische bewoning van Nieuwersluis en een middelhoge tot hoge archeologische verwachting voor waarden gerelateerd aan militaire activiteiten. Meer specifiek kan op basis van onderhavig onderzoek gesteld worden dat er resten aanwezig kunnen zijn van de middeleeuwse versie van de sluis en, langs de randen van het plangebied, van middeleeuwse of vroeg-nieuwetijdse kades en bebouwing. Daarnaast werden watergangen historisch gezien veel gebruikt om afval te dumpen. Mogelijk kan in oude vullingen onder in de Nieuwe Wetering dus nederzettingsafval aanwezig zijn uit de Late Middeleeuwen tot Nieuwe Tijd. Ook kan mogelijk militair-archeologisch vondstmateriaal aanwezig zijn zoals bijvoorbeeld wapentuig of munitie, paardentuig, of andere militaire uitrusting, verloren of weggegooid in de Nieuwe Wetering en opgenomen in de bodemvulling. De kans is vrij groot dat de historische archeologische waarden in het plangebied reeds verstoord zijn door eerdere werkzaamheden aan de Nieuwe Wetering, de sluis, de kades, en/of bebouwing langs de kades. Dit kan echter bij voorbaat niet met zekerheid vastgesteld worden. Het is dus mogelijk dat nog intacte archeologische waarden aanwezig zijn in het plangebied. Deze worden in dat geval dicht onder de oppervlakte verwacht, waardoor graafwerkzaamheden de waarden zouden kunnen verstoren of vernietigen. Daarnaast kunnen op grotere diepte (ca. 8 – 10 m -mv) prehistorische archeologische waarden aanwezig zijn. Dit niveau zal alleen bereikt worden door de meerpalen en damwanden. Er zal geen ontgraving tot deze diepte worden aangelegd en de verstoringsoppervlakte op dit niveau zal minimaal zijn. Deze archeologische waarden worden daardoor niet bedreigd.

Op basis van de resultaten van het bureauonderzoek adviseert Sweco Nederland om het plangebied niet zonder meer vrij te geven. Of vervolgonderzoek benodigd is, is echter afhankelijk van de omvang van de benodigde werkzaamheden. Indien slechts de minimale werkzaamheden benodigd blijken (herstel van voegwerk, metselwerk, en houtwerk en vervanging één set sluisdeuren; plaatsing meerpalen; baggerwerk) zal de bodemverstoring zo beperkt blijven dat geen vervolgonderzoek geadviseerd wordt. Mochten uitgebreidere werkzaamheden benodigd blijken, waarbij graafwerkzaamheden plaatsvinden die de vrijstellingsgrenzen van 25 m2 en 0,3 m -mv wel overschrijden, wordt wel vervolgonderzoek geadviseerd. De aard van het plangebied maakt dat een archeologisch onderzoek voorafgaand aan de werkzaamheden onpraktisch zou zijn. Archeologische waarden uit de Nieuwe Tijd zijn daarnaast over het algemeen slecht op te sporen middels boringen. Daarom wordt geadviseerd om graafwerkzaamheden die de vrijstellingsgrenzen overschrijden uit te voeren onder archeologische begeleiding (protocol 4004 Opgraven – variant begeleiding), zodat eventuele historische archeologische waarden in het plangebied opgespoord en gedocumenteerd kunnen worden. Bij bodemroerende werkzaamheden zonder graafwerkzaamheden – het plaatsen van damwanden1 en/of meerpalen zonder ontgraving – wordt begeleiding niet nodig geacht. Het plaatsen van nieuwe damwanden zal gebeuren op dezelfde plek als de huidige damwanden, waar de bodem reeds met zekerheid verstoord is, en het plaatsen van meerpalen brengt slechts een zeer beperkte en gespreide verstoring met zich mee, waardoor onderzoek hierbij geen meerwaarde heeft. Indien het plangebied wordt vrijgegeven maar bij de uitvoering van de werkzaamheden toch onverwacht archeologische resten worden aangetroffen, dan is conform artikel 5.10 van de Erfgoedwet aanmelding van de desbetreffende vondsten bij de minister verplicht (vondstmelding via de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed).2 Onderhavig rapport dient te worden voorgelegd aan de bevoegde overheid, de gemeente Stichtse Vecht, ter beoordeling. De bevoegde overheid neemt op basis van dit rapport een (selectie)besluit. De mogelijkheid bestaat dat dit besluit afwijkt van het door ons opgestelde advies. Advies cultuurhistorie en bouwhistorie De Nieuwe Sluis is een gebouwd Rijksmonument, wat betekent dat een bouwhistorisch onderzoek verplicht is om wijzigingen aan de sluis aan te mogen brengen. Ook het verdere plangebied is cultuurhistorisch gezien zeer interessant. Geadviseerd wordt daarom om, naast onderhavig archeologisch bureauonderzoek, ook een cultuur- en bouwhistorisch vooronderzoek uit te laten voeren naar het plangebied. Advies OO Het onderzoeksgebied is eerder onderzocht door T&A Survey (‘Nieuwersluisbrug’, kenmerk GPR10081, d.d. 10-08-2022, normtekst VO&RA). Dit reeds uitgevoerde onderzoek is niet in het bezit van Sweco. De conclusie van dit onderzoek is bij Sweco onbekend. Indien dit rapport geraadpleegd kan worden en hieruit blijkt dat het gehele huidige plangebied onverdacht is verklaard, kunnen de werkzaamheden gewoon doorgang krijgen. Ook als kan worden aangetoond dat alle grondroerende werkzaamheden slechts in naoorlogs geroerde grond plaatsvinden, zijn geen voorzorgsmaatregelen benodigd in het kader van Ontplofbare Oorlogsresten. Indien het gebied echter niet onverdacht is verklaard én er grondroerende werkzaamheden plaats zullen vinden in grond die niet aantoonbaar is geroerd sinds de Tweede Wereldoorlog, dient een Vooronderzoek Conflictperiode te worden uitgevoerd voor het plangebied.